تجارب اقتصاد‌های نوظهور در توسعه صادرات یکی از مهم‌ترین ارکان توسعه اقتصادی است و اکثر کشورها توجه ویژه‌ای نسبت به آن دارند و با روش‌های مختلف در تلاش هستند با فراهم‌سازی زیرساخت‌ها و ارائه مشوق‌ها و امتیازات مختلف از جمله معافیت‌های مالیاتی، فعالیت اقتصادی خود را به صادرات ترغیب کنند؛ زیرا صادرات موجب رشد و توسعه اقتصادی شده و تاثیرات مثبتی می‌تواند ایفا کند. در شرایط کنونی که دچار رکود تورمی هستیم، برخی تولیدکننده‌ها به ناچار از چرخه اقتصادی کشور خارج شده و فعالیت‌شان متوقف شده است. از طرفی بسیاری از واحدهای تولیدی دیگر نیز با ظرفیت‌های کمتر در حال فعالیت هستند و با چنگ و دندان تلاش می‌کنند خودشان را حفظ کنند. بنابراین شرکت‌هایی که توانسته‌اند در چرخه رقابت باقی بمانند و فعالیت خود را ادامه دهند با مشکلات بسیاری دست و پنجه نرم می‌کنند و نیازمند همیاری هستند.

تجارب اقتصاد‌های نوظهور

در این بند بودجه، استرداد مالیات و معافیت‌های آن به مقررات بانک مرکزی منوط شده است. یکی از کاستی‌های بخشنامه‌ای که از طرف بانک مرکزی ابلاغ شده است، مهلت زمان تعیین شده برای بازگرداندن ارز حاصل از صادرات است که چهار ماه در نظر گرفته شده است. با توجه به مشکلات و محدودیت‌های به وجود آمده ناشی از تحریم و رکود، صادرکنندگان با مشکلات بسیاری در این زمینه مواجه هستند. فرآیندهای صادراتی طولانی‌تر شده است؛ زیرا یک کالا برای رسیدن به مقصد ممکن است به چند مقصد دیگر برود، بنابراین زمانی که کالا به مشتری تحویل داده می‌شود، طولانی‌تر شده است. از طرفی به دلیل تحریم‌های مالی، مشتریان خارجی در پرداخت دچار محدودیت هستند و همین امر بر طولانی شدن زمان تاثیرگذار است و از طرف دیگر ریسک بالاتری را نیز به صادرکننده وارد می‌کند.

تجارب اقتصاد‌های نوظهور

قدرت چانه‌زنی صادرکنندگان (بخصوص اقتصاد چین) نیز کاهش یافته و خریداران خارجی درخواست بیشتری برای بازپرداخت اقساطی مطالبه می‌کنند. مجموع این شرایط باعث می‌شود بازگرداندن ارز در مهلت تعیین شده برای صادرکننده بسیار مشکل باشد و نیازمند بازنگری اساسی است. موضوع مهم دیگری که رابطه مستقیمی با بازگشت ارز حاصل از صادرات دارد، نرخ ارز در سامانه نیما است که بر اساس مکانیزم عرضه و تقاضای واقعی ارز تعیین نشده است. در حالی که صادرکننده مجبور است برخی از اقلام مواد اولیه خود را بر اساس نرخ ارز آزاد تهیه کند، اما ارز صادراتی وی کمتر از این مقدار قیمت‌گذاری می‌شود و این باعث دلسردی صادرکننده در تسریع بازگشت ارز صادراتی‌اش می‌شود. تولیدکننده همانند سفته‌باز نیست که به‌دنبال کسب سود از نوسانات باشد، بلکه دغدغه اصلی وی چرخه تولیدش و پر کردن ظرفیت تولید و تمرکز بر تولید و فروش محصول است. بنابراین صادرکننده تمایل دارد ارز صادراتی را به کشور برگرداند؛ چراکه برای تولید نیاز به نقدینگی دارد و این درآمد صادراتی می‌تواند چون خونی در رگ‌های شرکت به جریان درآمده و تداوم فعالیت آن را میسر سازد.

تجارب اقتصاد‌های نوظهور

در شرایط رکود تورمی که بر اقتصاد کشور حاکم است نقش درآمد صادراتی بسیار پررنگ‌تر می‌شود. اما با سازوکاری که در نظر گرفته شده است، تمایل صادرکننده کاهش می‌یابد. برای اینکه تمایل صادرکننده هم برای صادرات و هم برای بازگشت ارز حاصل از آن افزایش یابد، باید به مکانیزم عرضه و تقاضای ارز اعتماد کنیم و اجازه بدهیم بازار قیمت را تعیین کند. کما اینکه در مقاطعی که نرخ ارز به این تعادل نزدیک شده است، جریان ورود ارزهای صادراتی به داخل کشور سرعت گرفته است؛ بنابراین اگر دولت به‌دنبال بازگرداندن ارزهای صادراتی به داخل چرخه اقتصادی کشور است باید بداند که صادرکننده بسیار مشتاق‌تر از دولت است اما این مهم در یک مکانیزم عادلانه امکان تحقق دارد. در نتیجه اگر نرخ ارز به سمت آزادسازی سوق داده شود، ارز صادرکننده راحت‌تر و سریع‌تر به کشور باز می‌گردد و دیگر نیازی به تمهیدات ویژه که می‌تواند زمینه فساد را نیز فراهم کند نخواهد بود.

تجارب اقتصاد‌های نوظهور

با نگاه به تجربیات کشورهای موفق در توسعه صادرات مشاهده می‌شود در زمینه سیاست مالیاتی، کره جنوبی و مالزی به‌طور فعال در لغو و کاهش مالیات‌هایی که به نحوی بر هزینه و درآمد حاصل از صادرات اثر می گذارد، عمل کرده‌اند، در حالی که در ترکیه و هند که بیشتر درآمدهای دولت از مالیات است، تا حدودی و به‌طور انتخابی از مالیات‌های مربوط به بخش صادرات کاسته شده است. در اقتصاد ایران که بودجه دولت متکی بر فروش نفت بوده است، با توجه به محدودیت‌های اخیر ناشی از تحریم‌ها و در راستای حرکت دولت به سمت مستقل شدن از درآمد نفت، الگویی که مناسب‌تر است ارائه تخفیف‌های صادراتی به‌صورت شیب‌دار و کاهش آن به صورت تدریجی است تا هم زمینه را برای تشویق صادرکنندگان جهت حضور در بازار جهانی فراهم کند و از طرفی بعد از آن با کاهش تدریجی این معافیت‌ها، هم زمینه افزایش درآمد دولت از محل مالیات و استقلال از درآمد نفتی فراهم شود و صادرکننده نیز در جهت بهبود رقابت‌پذیری‌اش حرکت کند؛ بنابراین سیاست‌های دولت باید در راستای حمایت از صادرکنندگان باشد، نه اینکه در شرایط سخت اقتصادی که صادرکنندگان را درگیر ساخته است دولت روی درآمد حاصل از مالیات و عوارض صادرکنندگان حساب باز کند.

افزایش تنش‌ها میان آمریکا و ایران که یکی از آنها بزرگترین شریک تجاری چین است و دیگری نقش مهمی در امنیت انرژی این کشور ایفا می‌کند، اقتصاد چین را در شرایط دشواری قرار داده است. حال سوال این است که در سایه این تنش‌ها، چه اتفاقی برای اقتصاد چین می‌افتد؟

اقتصاد چین قربانی تنش‌ها میان ایران و آمریکا می‌شود؟

اقتصاد چین که در سال ۲۰۱۹ پایین‌ترین نرخ رشد خود در ۲۹ سال اخیر را در بحبوحه جنگ تجاری با آمریکا تجربه کرد، اکنون با یک چالش جدید که از قضا باز هم یک طرف آن آمریکاست، مواجه شده است. در نخستین روزهای سال جدید میلادی آمریکایی‌ها با ترور ژنرال قاسم سلیمانی از فرماندهان نظامی بلندپایه ایران، نگرانی‌ها از احتمال بروز درگیری نظامی در منطقه‌ای که بخش زیادی از نفت خام جهان در آنجا تولید می‌شود را به‌شدت افزایش داد.

اقتصاد چین قربانی تنش‌ها میان ایران و آمریکا می‌شود؟

اگرچه در پی بازگشت تحریم‌های یک جانبه آمریکا علیه ایران از نوامبر ۲۰۱۸ (آبان ۹۷)، چین وابستگی خود به نفت ایران را تا حد زیادی کاهش داده است، اما این کشور که در حال حاضر بزرگترین واردکننده نفت جهان محسوب می‌شود و از طرفی در حال سرمایه‌گذاری کلان در پروژه‌های زیرساختی منطقه خاورمیانه است، در صورت تداوم تنش‌ها بین ایران و آمریکا با چالش بزرگی در امنیت اقتصادی خود مواجه خواهد شد.

اقتصاد چین قربانی تنش‌ها میان ایران و آمریکا می‌شود؟

دولت پکن به‌خوبی می‌داند که کار بسیار دشواری برای ایجاد موازنه در روابط خود با تهران و واشنگتن در پیش دارد. ایران برای امنیت انرژی چین اهمیت راهبردی دارد و همچنین بخشی از پروژه عظیم یک کمربند و یک جاده (راه ابریشم جدید) به شمار می‌آید. در مقابل، آمریکا نیز از لحاظ سیاسی و اقتصادی انگیزه کافی برای کنترل کردن و حتی آسیب رساندن به روند رشد مستمر اقتصاد چین دارد. تجارت چین با ایران،‌ از جمله تجارت نفتی، هم‌زمان با تشدید تنش‌ها بین ایران و آمریکا به میزان قابل‌توجهی کاهش یافته و ظاهراً چینی‌ها ترجیح داده‌اند از بخشی از تجارت خود با ایران صرف‌نظر کنند.

اقتصاد چین قربانی تنش‌ها میان ایران و آمریکا می‌شود؟

این در حالی است که در سال ۲۰۱۵ وقتی توافق هسته‌ای بین ایران و شش قدرت جهانی موسوم به ۱+۵ (شامل انگلیس، چین، فرانسه، روسیه، آمریکا و آلمان) به امضا رسید، چین به‌سرعت برای توسعه روابط تجاری خود با ایران وارد عمل شد. در همان سال قراردادهایی به ارزش ۱.۵ میلیارد دلار بین دو کشور امضا شد و در جریان سفر «شی جین‌پینگ» رئیس‌جمهور چین به تهران در ژانویه ۲۰۱۶ (اوایل بهمن‌ماه ۱۳۹۴)، دو کشور توافق کردند که روابط دوجانبه خود را تقویت کنند (تجارب اقتصادهای نوظهور) و حجم تجارت دوجانبه را در افق ۲۰۲۵ به ۶۰۰ میلیارد دلار برسانند.

اقتصاد چین قربانی تنش‌ها میان ایران و آمریکا می‌شود؟

وقتی دولت دونالد ترامپ در ماه می سال ۲۰۱۸ (اردیبهشت‌ماه ۱۳۹۷) خروج آمریکا از برجام و بازگشت تحریم‌های یکجانبه علیه ایران را اعلام کرد، چین روزانه ۶۵۰ هزار بشکه نفت از ایران وارد می‌کرد، اما این رقم به‌تدریج کاهش یافت و گفته می‌شود که در ماههای اخیر به ۱۴۰ هزار بشکه در روز رسیده است. از سوی دیگر وابستگی چین به نفت وارداتی از سایر کشورهای خاورمیانه از جمله عربستان سعودی و امارات افزایش یافته و این دو کشور اکنون به بزرگترین شرکای تجاری چین در منطقه بدل شده‌اند.

بر اساس آمارهای اداره کل گمرک چین، این کشور در یازده‌ماهه نخست سال ۲۰۱۹ در مجموع ۷۶.۳ میلیون تن (حدود ۴۸۰ میلیون بشکه) نفت خام از عربستان وارد کرده است که این رقم در قیاس با دوره مشابه سال قبل از آن ۵۳ درصد افزایش نشان می‌دهد. طی همین دوره واردات نفت چین از ایران تنها ۱۴.۴ میلیون تن (حدود ۹۱ میلیون بشکه) بوده است.

آیا اقتصاد چین قربانی تنش‌ها میان ایران و آمریکا می‌شود؟

اما با وجود کاهش وابستگی چین به نفت ایران، در صورت بروز درگیری نظامی بین ایران و آمریکا احتمالاً اقتصاد چین میلیاردها دلار زیان خواهد دید. پروفسور «لی کینگسی» استاد دانشکده مطالعات بین‌الملل دانشگاه رنمین پکن در این خصوص می‌گوید: «چین نمی‌تواند به‌سادگی سرمایه‌های خود در ایران که صرف پروژه‌های زیرساختی از جمله در حوزه نفت شده است را بیرون بکشد. بخش زیادی از این سرمایه‌ها دوره بازگشت بسیار طولانی دارند. معنایش این است که هرگونه تلاش برای بیرون کشیدن این سرمایه‌ها منجر به زیان می‌شود.»

آیا اقتصاد چین قربانی تنش‌ها میان ایران و آمریکا می‌شود؟

علاوه بر این،تحلیلگران هشدار می‌دهند که بروز درگیری بین ایران و آمریکا بی‌ثباتی کل منطقه –از جمله تنگه هرمز که بر اساس آمارهای اداره اطلاعات انرژی آمریکا یک‌سوم تجارت دریایی نفت و یک‌پنجم کل تجارت نفت در جهان از طریق آن انجام می‌شود- را به دنبال خواهد داشت. پروفسور «ژو ژی‌یینگ» از دانشگاه رنمین پکن در این رابطه خاطرنشان می‌کند: «در نیمه نخست سال ۲۰۱۹ روزانه ۳.۳ میلیون بشکه نفت خام وارداتی چین از تنگه هرمز عبور کرده است که این رقم معادل ۳۳ درصد از واردات روزانه نفت جین است و رقم نسبتاً قابل‌توجهی محسوب می‌شود.»

آیا اقتصاد چین قربانی تنش‌ها میان ایران و آمریکا می‌شود؟

پروفسور «منوچهر دراج» استاد ایرانی‌تبار دانشگاه کریستین تگزاس که در سال‌های اخیر چندین مقاله در حوزه روابط ایران و چین منتشر کرده است، هشدار می‌دهد که اگر تنش‌ها بین ایران و آمریکا ادامه یابد، ایران می‌تواند هم تنگه باریک هرمز را مسدود و راه ارتباطی خلیج فارس و اقیانوس هند را ببندد و هم مشکلات جدی برای تردد نفتکش‌ها ایجاد کند؛ اتفاقاتی که هرگز برای چین خوشایند نیست. وی تأکید می‌کند: «بیش از نیمی از نیاز چین به انرژی از خاورمیانه و شمال آفریقا تأمین می‌شود و هرگونه بی‌ثباتی عمده در این منطقه تأثیر منفی جدی بر روند رشد اقتصادی این کشور خواهد داشت.»

آیا اقتصاد چین قربانی تنش‌ها میان ایران و آمریکا می‌شود؟

ایران علاوه بر اینکه یک قدرت نفتی مهم به شمار می‌رود، از لحاظ جغرافیایی نیز موقعیت مهمی دارد؛ بخش عمده خط ساحلی خلیج فارس متعلق به ایران است و این کشور تنگه هرمز را کنترل می‌کند. از طرفی ایران نه‌تنها دروازه ورود به آسیای میانه است،‌ بلکه از طریق ترکیه به قاره اروپا راه دارد. این موقعیت جغرافیایی خاص باعث شده است که ایران جایگاه مهمی در بلندپروازی‌های چین برای پروژه یک کمربند و یک جاده داشته باشد.

آیا اقتصاد چین قربانی تنش‌ها میان ایران و آمریکا می‌شود؟

پروفسور منوچهر دراج در این خصوص نیز می‌گوید: «از زمان آغاز جنگ تجاری با آمریکا، سرمایه‌گذاری‌های چین در تمامی شش مسیر اصلی پروژه یک کمربند و یک جاده، به جز مسیری که از خاورمیانه، آسیای مرکزی و غرب آسیا عبور می‌کند، کاهش یافته است. در واقع حتی در این شرایط، سرمایه‌گذاری چین در خاورمیانه افزایش پیدا کرده است. البته از آنجا که روابط سیاسی و تجاری چین با آمریکا منافع زیادی برای چین دارد، پکن ترجیح می‌دهد که روابط خود با آمریکا را به خاطر روابط با ایران، در معرض خطر جدی قرار ندهد.»